De situatie na 1870:
Na afloop van de Frans-Pruissische oorlog viel alle schijn weg: uit de Duitse Bond onder leiding van Pruisen kwam nu het machtige Duitse keizerrijk te zijn. Dat betekende dat in midden van Europa nu een nieet-onafzienbare grootmacht was verschenen, die in de recente geschiedenis op het slagveld niet verslagen was. De andere grote spelers waren Frankrijk, maar die grootmacht was in een paar maanden tijd vernederd door de Pruisen, die door Napoleon III te verslaan de genadeklap toebrachten aan diens regime. Engeland, een rijk imperium gebaseerd op de heerschappij op de wereldzeeën en een industriele economie zonder gelijke; Rusland, tijdens de Krimoorlog verslagen maar niet per definitie een reus op lemen voeten en vooral veel reserves en Oostenrijk-Hongarije, de dubbelmonarchie, door Pruisen gepasseerd en geteisterd door natieproblemen.
Bismarck was de man die oorlogen provoceerde of uitbuitte op het politiek vlak, en deze geniale diplomaat besefte zeer goed dat het machtsevenwicht in Europa veel aandacht en zorg vereiste. Om zich in te dekken beginthij na de Duitse eenmaking met een reeks alliantiesystemen, die een oorlog moesten voorkomen. De Fransen waren vanzelfsprekend geen potentiele partner (een gekwetst ego, oorlogstrauma na het bombardement van Parijs, het verlies van Elzas-Lotharingen, bezettingstroepen zolang de oorlogsschuld niet afbetaald is en als kers op de taart nog eens de kroning van Wilhelm in Versailles!). Tegen Oostenrijk hadden ze ook een kort oorlogje gevochten, maar toen had Bismarck heel zorgvuldig het land ontzien, zodat in de toekomst een alliantie niet uitgesloten zou zijn. De Britten voerden een 'Splendid Isolation'-politiek, dus die zouden nooit meestappen in een coalitie. Blijft over: de Russen, die dan de derde van vijf zouden zijn aan Duitse kant.
Duitsland mag dan al wel overwicht hebben, dat betekent niet dat het zich alles kan veroorloven: daarom de bondgenoten. Het leger blijft echter een stok achter de deur als ze willen dreigen. Bovendien wordt onder de Duitse Mark die economie snel de belangrijkste van het vasteland, en ook demografisch viel het land niet meer bij te benen. Daar staat tegenover dat de staat nog jong was en moest stabiliseren.
Overigens steekt Bismarck weinig energie in een koloniaal rijk: hij vind het handiger toegevingen daar te gebruiken als pasmunt om het Europese overwicht te verdedigen.
De Oostenrijkers beseffen dat hun belangen best gebaat zijn, bij een sterke medestander als Duitsland. Zij zijn de eerste partner als Frankrijk in 1873 zijn schulden aflost (wat betekent: dat de de economie er goed boert). In de Balkan stonden Oostenrijkers en Russen elkaar al vaker voor de voeten te lopen, omdat ze daar allebei hun macht wilden uitbreiden ten koste van het destabiliserende Ottomaanse Rijk. De Russen zagen daarom overleg met Oostenrijk-Hongarije wel zitten, liever dan tegen hen gesteund door de Duitsers op te moeten. Deze drie vormen de Entente van de Drie Keizers. Zoals altijd nam Bismarck weinig risico, want net dit verband verzoende Russen en Oostenrijkers, die uiteindelijk het meest waarschijnlijk een oorlog tegen elkaar zouden beginnen. Momenteel kon Bismarck dus garanties geven voor een oorlog die er niet zou komen.
De problemen kwamen weer uit de Balkan. Tijdens een opstand in Bulgarije dreigde de sultan ermee, Servie (dat de rebellen steunde) aan te vallen. Servie werd echter al enige tijd door grote broer Rusland beschermd. Zowel de Duitsers als de Oostenrijkers vreesden een oorlog van de Russen, die het evenwicht aan diggelen zou slaan. De Britten hadden veel invloed in het Ottomaanse Rijk, maar wilden niet ingrijpen. lange onderhandelingen brachten geen soelaas, de sultan geloofde dat hij beschermd zou worden door zijn bondgenoten. Niet dus. De Russen bloofden Bosnie-Herzegovina aan de Oostenrijkse keizer als zij Bulgarije en Roemenie mochten gaan "bevrijden". Ze walsen over de Ottomaanse legers en stoppen net voor Constantinopel. Daarop dicteren ze een vredesverdrag aan de sultan in San Stefano. Zowel de Britten als de Oostenrijkers beseffen dat dit verdrag de tsaar vrij spel geeft, en ze laten meteen hun klauwen zien. Bismarck nodigt iedereen uit in Berlijn voor overleg en ontwerpt een nieuw akkoord, dat heel wat Russische voordelen ongedaan maakt. Die moeten we toegeven, omdat ze economische problemen hebben en in Central-Azie weer tegen de Britten moeten vechten. Maar de tsaar Alexander II beseft maar al te goed, dat Bismarck hem een smerige streek gelapt heeft. Bismarcks alliantie is aan vernieuwing toe in 1879.
Bismarck weet zich meesterlijk uit de problemen te werken. In het Verdrag van Gastein smeedt hij de basis van het beleid van de Duitsers (tegen de wil van de keizer in). Duitsland vormt een Zweibund met Oostenrijk-Hongarije: een verdedigingsalliantie. Die Tweebond blijft tot de Wereldoorlog overeind staan. Rusland stond natuurlijk eerder weigerachtig tegenover een vernieuwing van het onderonsje tussen de keizers. Maar de Duitsers ontfutselen de Britten toezeggingen over steun bij een eventuele oorlog tussen Duitsland en Rusland. De Russen krijgen dit uiteraard te horen en haasten zich om de Duiters te paaien. In centraal-Azië vecht Rusland namelijk tegen de Britten om de heerschappij. De tsaar beseft dat een nieuwe alliantie zijn beste bescherming biedt tegen Oostenrijk-Hongarije. Dat land land was inderdaad op zoek naar de verdrag met de Britten, maar Gladstone had er geen oren naar. Dat betekende dat de Oostenrijkse keizer onmogelijk nog zijn voornamelijkste bondgenoot kon negeren, die aandrong op een nieuwe Driekeizersalliantie. Frankrijk stond nog steeds geisoleerd en dat verbeterde niet toen tsaar Alexander II werd vermoord door republikeinen. Zijn opvolger Alexander III pikte teerstond een hekel aan democratie op en dus ook van Frankrijk. Hij ging mee met de Duitsers. In 1881 werd de Entente van de Drie Keizers hernieuwd. Oostenrijk-Hongarije werd zo gebonden aan handen en voeten in de Balkan, wat hen nadelig uitkwam, maar Bismarck niet, want die moest alweer de risico's van een oorlog verkleinen eens hij een verdrag sloot.
Om Frankrijk nog verder te isoleren probeerde Bismarck Italie ook binnen te halen, dat recentelijk eengemaakt was. Omwille van binnen- en buitenlandse problemen ging Italie onder de Duitssprekende paraplu schuilen. Dit verbond (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italie) doopt men de Triple Alliantie. Maar hoe vlijtig Bismarck ook de diplomatie dirigeert, de gebeurtenissen halen hem in: weeral komt de dreiging uit de Balkan.
Daar hadden de Oostenrijkers namelijk Servie onafhankelijk laten worden onder hun controle, wat tegen de Russische belangen indruist. Roemenie verandert ook van kant en schaart zich bij de Oostenrijkers. Zelfs in Bulgarije, waar de Russen een marionet aan het hoofd van de staat hebben, slaat de stemming op. Na oproer besluit het parlement er, de troonopvolging toe te kennen aan ... een Duitse prins. Rusland voelt zich alweer bedrogen.
Ter zelfder tijd (1887) vindt er in Frankrijk een wissel plaats van regering. Meteen zoeken de Fransen contact met de Russen, nu niet geheel onwillig om te luisteren. Uiteindelijk hadden de Rusen geconcludeerd dat de Entente hen maar nadelen had opgeleverd. In Duitsland breidt men het leger uit, met het oog op een verdediging op twee fronten, wat impliceert: moest Rusland de Entente verlaten. De Triple Alliantie wordt hernieuwd, met al iets sterkere eisen van Italie. De Tweebond bleef, voornamelijk als alliantie tegen Rusland. Ter zelfder tijd onderhandelde Bismarck met verschillende landen om in de Middellandse Zee het status quo te behouden, wat moest voorkomen dat zijn link met Italie hem daar in problemen zou storten.
De Britten gaan mee met de onderhandelingen, omdat ze zelf veel zorgen hebben: problemen in Ierland, oorlog in Afghanistan, Franse eisen in Egypte die leiden tot een vrije doorvaart op de Suez; bovendien viel het niet uit te sluiten dat de Russen nog eens naar Constantinopel doorstoten. Salisbury moet dus voorzichtig zijn. Met Rusland sleept Bismarck een Herverzekeringsverdrag uit de wacht. Langs Russische kant had dat te maken met het ontslag van anti-Duitse politici en dankzij de driejarige duur van het verdrag moest Duitsland kleur bekennen. Bismarck was echter al lang tevreden met een verdrag dat de Fransen even weg zou houden van een alliantie met Rusland. Desondanks komt het in 1887 nog tot een breuk. In Bulgarije verliest Rusland toch zijn macht. Om een oorlog te vermijden maakt Bismarck alle bepalingen van de Tweebond openbaar. Voorts stuurt hij het land naar een positie van waaruit het zich kan opstellen tegen Rusland als vijandige staat.
In 1888 sterft keizer Wilhelm I. Frederick I is al zwaar ziek als hij de troon bestijgt, hij regeert maar drie maanden. Daarna komt Wilhelm II aan de macht. De ambitieuze jongeman is niet ingespeeld op Bismarck zoals zijn vader. Een erste geschilpunt is de Weltpolitik die Wilhelm II wwil voeren, en die indruist tegen Bismarcks notie van machtsevenwicht. In 1890 al is de relatie zo verziekt dat Bismarck ontslag neemt. De nieuwe regering is anti-Russisch en verlengd het Herverzekeringsverdrag niet. In St.-Petersburg kijken ze van dan af naar Parijs, waar ze ook economische interesses hebben. Besprekingen leiden in 1892 tot een verdrag tussen Frankrijk en Rusland. Dat is natuurlijk een ommekeer in de Europese politiek. In 1893 al wordt de alliantie sterk verbreed. De afspraak van dan af was dat als antwoord op de mobilisatie van een van de leden van de Triple Alliantie, Frankrijk en Rusland onverwijld ook mobiliseren. Dat was een bewuste escalatiepolitiek (de doomsday procedure). Duitsland ging dan verder in zijn tweefrontendenken. Uiteindelijk zouden ze vasthouden aan het scenario 1+1 van Von Schlieffen, het plan dat voor de Eerste Wreldoorlog gebruikt werd. Rusland is een trage mobilisator, dus zou Duitsland door een snel offensief richting Parijs een beslissing kunnen afdwingen terwijl een minimale achterhoede de Russen bezighield, om daarna met volle kracht met de tweede tegenstander af te rekenen. De Russen gebruiken hun rugdekking in Europa trouwens niet meteen: na het fiasco in de Balkan richten ze hun aandacht naar Azie, waar de Britten ook zitten en bovendien begint het moderniserende Japan zich er te profileren, zoals in de Japans-Chinese oorlog. japan wint met gemak, maar wordt gedwongen de buit te verdelen aan de koloniserende mogendheden (en Duitsland!). Oostenrijk-Hongarije heeft intern steeds meer af te rekenen met nationalisme; ze zijn haast obsessief bezig met de Balkan. Voorts speelt het meeste zich af in de kolonies. Italie is er de eerste Europese macht die een nederlaag lijdt (in Ethiopie, dat zullen ze later nog wreken). In 1898 maken de Fransen gebruik van een opstand om de klauw op Soedan te leggen, en ze komen er tegenover troepen van de Britten te staan. Mede door de Duitse dreiging besluiten de Fransen uiteindelijk te overleggen. Deze houding zal in 1904 uiteindelijk leiden tot een Entente Cordiale tussen Engeland en Frankrijk.
In het begin van de 20ste eeuw worden de kaarten weer geschud door een staatsgreep in Servie die dat land weer tegen de Tweebond opzet; en een Russische vernedering na een korte oorlog tegen Japan.
Met dank aan KERREMANS B. "Geschiedenis van de Internationale Betrekkingen 1815-1945).