Mervyn Peake was Engelse tekenaar, dichter en schrijver die leefde van 1911 tot 1968. Al voordat hij in 1946 Titus Groan publiceerde was hij bekend vanwege zijn illustraties, maar zijn faam is nu voornamelijk gebaseerd op zijn drie Titus-boeken: Titus Groan (1946), Gormenghast (1950) en Titus Alone (1959). Deze worden ook wel de Gormenghast trilogie genoemd, maar dit is om twee redenen onjuist: ten eerste spelen alleen de eerste twee in het kasteel Gormenghast, en ten tweede was het de bedoeling dat er meer dan drie boeken zouden komen. Dit laatste is helaas niet gebeurd doordat Peake op vrij vroege leeftijd de ziekte van Parkinson kreeg en de laatste tien jaar van zijn leven nauwelijks nog kon werken.
Wat is het?
Ik houd van vreemde boeken, en Titus Groan is een vreemd boek. Neem de plaats waar het zich afspeelt: het gigantische Gormenghast, een kasteel dat zich schijnbaar op aarde bevindt maar niet op een duidelijke plaats, geheel afgezonderd van de rest van de wereld (waar zelfs niemand ooit maar over denkt). Gormenghast is, ten eerste, oud± Titus is de zevenenzeventigste graaf, wat toch al snel betekent dat het kasteel al veertien eeuwen bestaat. Ten tweede is Gormenghast in verval: het is vol afbrokkelende torens, afbladderende verf, zalen waar nooit meer iemand komt; maar het is zo groot en zo oud dat je het gevoel hebt dat dit verval nog gemakkelijk duizend jaar door kan gaan zonder echt tot problemen te leiden. Ten derde wordt Gormenghast bestuurd volgens zeer strakke tradities, waar niemand aan tornt, tradities die al duizend jaar gevolgd worden en het leven van iedereen tot in detail vastleggen. Er is in Gormenghast maar één echte onvergeeflijke zonde: verandering.
Of neem de karakters. Ze hebben namen als Flay, Sepulchrave Groan, Fuchsia, Doctor Prunesquallor and Sourdust. Ze zijn vaak zo gek als een deur; in ieder geval hebben ze allemaal nogal typische eigenschappen, zowel psychisch als fysiek. Zeker in de eerste helft van het boek leidt dit vaak tot buitengewoon grappige scènes.
Of neem de schrijfstijl. Je merkt dat Peake een tekenaar is: zijn schrijfstijl is zeer visueel, en ruimte is veel belangrijker dan tijd. Zinsbouw en woordkeuze lijken in het begin te barok - maar uiteindelijk blijkt dat Peake heel goed weet wat hij doet en precies de juiste sfeer weet neer te zetten. De eerste zin:
Gormenghast, that is, the main massing of the original stone, taken by itself would have displayed a certain ponderous architectural quality were it possible to have ignored the circumfusion of those mean dwellings that swarmed like an epidemic around its outer walls.
Of neem deze geniale paragraaf, wanneer de uitermate dikke en op dit moment volkomen dronken chef-kok Swelter zich klaarmaakt om eem liedje te gaan zingen voor de keukenhulpjes:
Swelter lowered his head yet again into the hot spindrift and then held up his right hand weakly. He made one feeble effort to heave himself away from the pillar and to deliver his verses at a more imposing angle, but, incapable of mustering the strength he sank back, and then, as a vast inane smile opened up the lower half of his face, and as Mr Flay watched him, his hard little mouth twisted downwards, the chef began gradually to curl in upon himself, as though folding himself up for death. The kitchen had become silent as a hot tomb. At last, through the silence, a weak gurgling sound began to percolate but whether it was the first verse of the long awaited poem, none could tell for the chef, like a galleon, lurched in his anchorage. The great ship's canvas sagged and crumpled and then suddenly an enormousness foundered and sank. There was a sound of something spreading as an area of seven flagstones became hidden from view beneath a catalyptic mass of wine-drenched blubber.
Als je dat niets vindt kan je dit boek beter links laten liggen, maar als je hier net zo van kan genieten als ik, dan valt er hier veel te genieten!
Over het verhaal zal ik zo min mogelijk zeggen. Het komt langzaam op gang, maar weet uiteindelijk heel erg meeslepend en spannend te worden. En ook diep, hoewel het lastig te zeggen is waar die diepgang nu precies over gaat (en dat is wellicht precies waarom het diep is). Het heeft iets met vrijheid te maken; er zit ongetwijfeld het thema van de gewetenloze doel-middel rationaliteit in; de onmogelijkheid van communicatie; en vele andere dingen.
Had ik al gezegd dat het boek ook geweldig mooie poëtische passages bevat? Vooral het verhaal van Keda.
Is het wat?
Dat heb ik hierboven al wel laten doorschemeren, lijkt me. Ja, het is wat. Het is meer dan wat: het is geweldig: het is geniaal. Titus Groan is een literaire klassieker - of zou dat tenminste zijn als er rechtvaardigheid bestond.