Fantasy Masterworks is een serie van fantasy klassiekers uit (voor zover ik gezien heb) de vorige eeuw. Een lijst met alle titels kan je hier vinden; deze site heeft reviews van (veel) delen. Ons eigen Mandragon heeft ook een overzichtslijst.
Dit is een review van deel 23, Fletcher Pratts The Well of the Unicorn.
Fletcher Pratt
Fletcher Pratt (1897 - 1956) was een Amerikaanse historicus en fantasy-auteur, die ook nog een set wargame-regels op zijn naam heeft staan. Zijn meest succesvolle fictie - in termen van verkoop, wel te verstaan - was een serie komische verhalen over een wetenshapper genaamd Harold Shea die in allerlei mythologische en fantastische werelden terecht komt; hij schreef deze verhalen samen met met L. Sprague de Camp, en ze zijn uiteindelijk gebundeld als The Complete Compleat Enchanter.
Fletcher Pratt heeft echter ook twee serieuze fantasy-werken op zijn naam staan: The Well of the Unicorn en The Blue Star.
The Well of the Unicorn
The Well of the Unicorn werd in 1948 uitgegeven, op verzoek van de uitgever onder een pseudoniem. Het verkocht slecht, maar is later wel heruitgegeven, en nu dus verkrijgbaar in de Fantasy Masterworks reeks. Het boek telt bijna 340 pagina's, en heeft (voor deze reeks bijzonder) een acceptabele kleur en aardige cover-art, die evenwel weinig met het verhaal van doen lijkt te hebben. Ik heb slechts zeer weinig spelfouten opgemerkt in deze editie. Wel heb ik het idee dat de oorspronkelijke kaarten niet geheel in dit boek zijn opgenomen, wat (indien het geval) nogal jammer is.
Het boek is opgenomen in Modern Fantasy: the hundred best novels van David Pringle, en in Fantasy: the 100 best books van James Cawthorn en Michael Moorcock.
Recensie
De Encyclopedia of Fantasy zegt het volgende over The Well of the Unicorn: "a determined and conscientious attempt to bring a new gravitas to sword and sorcery", en heeft het daarmee helemaal bij het rechte eind. Juist door dat woord "gravitas", dat net zoals de stijl van Pratt wel erg zwaar is - maar daarover later meer.
The Well of the Unicorn is een goed boek. Ik ben een beetje verbaasd dat ik dit schrijf in deze recensie, want het grootste deel van het boek heb ik gelezen met het idee dat boek juist niet al te best was. De redenen hiervoor zijn simpel aan te wijzen. Ten eerste dit: de hoofdpersoon is een jongeman die een klein beetje kan toveren, in het eerste hoofdstuk wordt verdreven uit zijn boerderij, en zich dan aansluit bij allerhande groeperingen en vrijbuiters die de kwaadaardige overheersers omver willen werpen. Dat klinkt, laten we zeggen, bekend, en het is lastig om een boek dat zo'n verhaal serieus wil nemen niet bij voorbaat al af te schrijven. (In hoeverre dit begin in 1948 al cliché was vind ik lastig te zeggen, maar toch zal het ook toen al geen prijs voor originaliteit hebben gekregen.)
Dan is er de schrijfstijl van Pratt, die buitengewoon zwaar is, vooral omdat hij de Engelse taal niet geheel naar standaard-normen gebruikt. Als je dat goed doet kan het heel mooi zijn, maar bij Pratt leidt het eerder tot afstandelijkheid en soms zelf obscuriteit - er zijn (weliswaar zeldzame) passages waarbij ik moeite had te volgen wat er nu precies aan de hand was, en ik heb niet het idee dat dat aan mijn Engels lag. Neem nu de tweede paragraaf van het boek:
Airar stood up with the wintry southering sun striking through branches across his face as one of the archers helped his lordship the bailiff to descend, the row of seals across his belly tinkling against each other like cracked pans. He had a parchment in his sleeve.
Ik kan me de "row of seals" maar moeilijk voorstellen, en het geluid van gebroken pannen staat me ook niet helder voor de geest; laat staan dat je aan de hand van deze paragraaf kan zeggen wie er nu eigenlijk een perkament in zijn mouw heeft. Nietwaar?
Dat de stijl soms voor onhelderheid zorgt wordt nog verergerd door het feit dat Pratt de elzer onmiddellijk onderdompelt in zijn nogal complexe fictieve wereld, en het land lijkt te hebben aan expositie; reken maar dat het tot halverwege het boek duurt voordat je een beetje begrijpt hoe de politieke en ethnografische structuur van de wereld (die heel belangrijk is voor het verhaal) nu eigenlijk in elkaar zit.
En dan überhaupt - sword and sorcery? Zijn dat niet verhalen die vooral om actie draaien, met bordkartonnen figuren die wij als geweldige helden moeten zien om zo onze masculine hang naar bloed, zweet en krijgshaftige overwinning op hen te projecteren? En dat dan gekoppeld aan het soort politieke intriges en legerstrategie waar schrijvers als Robert Jorden ons tot vervelens toe mee hebben overladen, en die we na (bijvoorbeeld) de deconstructies van Martin niet meer serieus kunnen nemen?
En toch, ik zeg het nogmaals, The Well of the Unicorn is een goed boek. Waarom dan?
Ten eerste. Wat er ook valt aan te merken op de schrijfstijl van Pratt, dit is zeker: hij kan ontzettend veel laten gebeuren in ontzettend weinig woorden. Lang leve de tijd dat fantasy-schrijvers hun eerste stappen in tijdschriften zetten, want ik denk dat ze daar van geleerd hebben hoe je dat teveel aan woorden kan voorkomen dat zoveel schijvers van 'epische' fantasy tegenwoordig plaagt. Bij Pratt heb je nooit teveel woorden. In 330 pagina's wordt een hele opstand beschreven, inclusief veldslagen en een belegering, drie liefdesaffaires, de gehele tocht van Airar Alvarson van niemand naar legerleider en zijn worsteling met magie en politiek. Er blijkt zelfs nog ruimte over te zijn voor vier verhalen over de bron van de eenhoorn, die Alvar tijdens zijn tochten te horen krijgt. Hoewel het lezen dus langzaam gaat vanwege de stijl, wordt je er in ruime mate voor beloond.
Ten tweede. Het boek van Pratt is lang niet zo cliché als ik aan het begin wel dacht. Er is bijvoorbeeld geen helder goed/kwaad onderscheid, geen boze, wrede vijand die hoofdpersoon en lezer allebei haten, en niets dat lijkt op een verheerlijking van geweld. De karakters zijn inderdaad nogal twee-dimensionaal, maar niet in de zin dat het stereotypen zijn die we al duizend maal gezien hebben; ze zijn twee-dimensionaal in de zin dat ze tijdens het verhaal weinig veranderen, maar dat is essentieel aan het genre, en hier geen zwakheid. (Dit soort fantasy is meer verwant aan de mythe, de sage, het sprookje en het epos dan aan de roman, en het al dan niet centraal staan van de veranderingen van de hoofdpersoon is misschien wel de belangrijkste scheiding tussen die twee soorten literatuur. Overigens leert onze Airar wel een paar dingen tijdens het verhaal.) En helemaal uniek: het boek suggereert niet dat het na de laatste veldslag allemaal wel goed zal komen verder; in tegendeel.
Ten derde. The Well of the Unicorn is veel meer dan een actieverhaal. Het hele gebeuren van opstand en oorlog, van vrijheid en overheersing, van oorlog en vrede, wordt door Pratt geproblematiseerd. Er is geen George R. R. Martin nodig om Fletcher Pratt te vertellen dat oorlog geen pretje is, en dat het lang niet altijd duidelijk is dat wie voor de vrijheid van zijn volk strijdt dat volk daarmee ook werkelijk een plezier doet. Hij weet het al. Het onderscheid tussen vrijheid en dwang speelt ook een belangrijke rol voor zover het betrekking heeft op onze keuzes: hebben we vrije wil, of zijn we door het lot gedetermineerd; is het beter om zelf voor een onzekere zaak te strijden, of die door een macht van buitenaf werkelijkheid te laten worden, maar op een manier die we niet kunnen voorzien?
Zeer listig weeft Pratt zijn meditatie over oorlog en vrede, over vrijheid en dwang in het verhaal door middel van de bron van de eenhoorn. Dit is een bron die werkelijk bestaat (iedereen weet ook waar hij is), en die ervoor zorgt dat wie ervan drinkt voor altijd in vrede zal leven. Wanneer twee elkaar beoorlogende heren samen van de bron drinken, zal er hoe dan ook uiteindelijk vrede tussen hen komen. De schaduwkanten van die ogenschijnlijk utopische optie spelen een belangrijke rol in het boek. Het laatste wat de hoofdpersoon, wanneer hij weigert van de bron te drinken, zegt is: "There is no peace but that interior to us." - maar als lezer twijfel je.
En dat is goed, een boek dat je over zulke belangrijke dingen kan laten twijfelen. The Well of the Unicorn is een goed boek, hoewel het te veel zwakheden heeft om tot de hoogste regionen van de fantasy door te dringen.