Fantasy Masterworks is een serie van fantasy klassiekers uit (voor zover ik gezien heb) de vorige eeuw. Een lijst met alle titels kan je hier vinden; deze site heeft reviews van veel delen.
Dit is een review van deel 7, M. John Harrisons Viriconium.
M. John Harrison
M. John Harrison is geboren in 1945. Hij heeft negen boeken geschreven en verschillende bundels met korte verhalen. Hij schreef onder andere sciene fiction (The Centauri Device, 1975; Light, 2002) en fantasy (de Viriconium boeken), maar bijvoorbeeld ook een roman over bergbeklimmers (Climbers, 1989). Daarnaast was hij jarenlang verbonden aan het tijdschrijft New Worlds en recenseert hij tegenwoordig fictie voor de Times Literary Supplement, The Guardian en The Daily Telegraph.
Viriconium
In deze bundel, die in totaal meer dan 550 pagina's omvat, zijn vier boeken van Harrison bijeengebracht. Drie daarvan zijn lang verhalen: The Pastel City (1971, 130 pagina's), A Storm of Wings (1980, 180 pagina's) en Im Viriconium (1982, 100 pagina's). Het vierde boek is een collectie van korte verhalen, Viriconium Nights (1985, 140 pagina's), waarvan ik echter niet geheel zeker weet dat alle verhalen in de bundel zijn opgenomen. Samen vormen deze vier boeken het gehele Viriconium-oeuvre van Harrison, en daarmee zijn claim to fame als fantasy-schrijver.
Om onduidelijke redenen heeft de uitgever de korte verhalen tussen de lange verhalen gezet, kennelijk in de hoop meer afwisseling te scheppen. Of dit een goed idee is weet ik niet; wel kan ik verklappen dat het korte verhaal waarmee de bundel begint totaal anders leest wanneer je eerste de romans tot je hebt genomen dan wanneer je er inderdaad mee begint.
Verder valt er over het fysieke boek weinig te zeggen. Er staat helaas geen kritische bibliografie in (zodat ik bijvoorbeeld niet weet of dit wel alle korte verhalen zijn); daar staat tegenover dat dit het eerste door mij besproken deel van de Fantasy Masterworks reeks is waarvan de voorkant niet heel erg lelijk is.
Recensie
Laat ik met de deur in huis vallen. M. John Harrison behoort tot de allerbeste fantasyschrijvers die ik gelezen heb. Dat wil niet zeggen dat iedereen nu meteen naar de boekwinkel moet rennen om dit boek te kopen: het zal lang niet iedereen aanspreken. De fantasy van Harrison is bizar en atypisch; krachtig, maar verre van traditioneel.
De eerste pagina's van The Pastel City geven een schets van de wereld van Viriconium. "Some seventeen notable empires rose in the Middle Period of Earth. These were the Afternoon Cultures." In deze middag van de mensheid werden hoogtepunten van techniek en cultuur bereikt; maar uiteindelijk zijn deze culturen ten gronde gegaan en is de avond gevallen. Nu leven er slechts nog relatief primitieve volken op een planeet die grotendeels vergiftigd is door het chemische afval van het verleden, en waarin de mensen zich staande proberen te houden tussen de steeds verder afbrokkelende resten van oude beschavingen. Het centrum van de bewoonbare wereld is Viriconium, een stad met een lange geschiedenis die niemand zelfs meer kan vermoeden.
De enige reden om de boeken van Harrison niet "post-apocalyptisch" te noemen is dat er niet echt een apocalyps lijkt te hebben plaatsgevonden. Verder is de sfeer, met name in The Pastel City en A Storm of Wings typisch voor dat genre: buitengewoon melancholisch, een wereld die haar bewoners niet meer kunnen begrijpen, en waarin alles alleen maar verder wegzakt richting de nacht. Wie vrolijke boeken wil moet ergens anders zoeken.
Het volgende dat opvalt wanneer men Harrison ter hand neemt is zijn geweldige en bijzondere schrijfstijl. Niet alleen zitten zijn zinnen prachtig in elkaar, met vaak scherpe vondsten en beelden; ook op grotere schaal trekt de tekst je aandacht en blijft daardoor boeien. Een meesterlijk spel van herhalingen, terzijdes, wisselingen in verteltijd en perspectief, vooruitblikken en tegenspraken schept een bevreemdende en dreigende sfeer die vaak de strenge maar bizarre logica van de droom lijkt te volgen. Het is lastig dit met een kort citaat weer te geven, maar ik wil jullie toch iets laten proeven. Hieraan is een beschrijving van de door kunstenaars gefrequenteerde kroeg "Bistro Californium" voorafgegaan, terwijl het verhaal al vanaf het begin rijk doorspekt is met verwijzingen naar dat het de 'Time of the Locust' is ("with the night in the grip of the Locust, at the mercy of a poetry as icy and formal as an instinct").
Lord Galen Hornwrack found an empty table and settled himself among them to drink cheap wine and stare impassively into the lunar street, waiting for whatever the long empty night might bring.
(It was to bring him three things: the Sign of the Locust; a personal encounter wan and oblique enough for the bleak white midnight outside; and a betrayal.)
The Sign of the Locust is unlike any other religion invented in Viriconium. Its outward forms and observances - its liturgies and rituals, its theurgic or metaphysical speculations, its daily processionals - seem less an attempt by men to express an essentially human invention than the effort of some raw and independent Idea - a theopneustia, existing without recourse to brain or blood: a Muse or demiurge - to express itself. It wears its congregation like a disguise: we did not so much create the Sign of the Locust as invite it into ourselves, and now it dons us nightly like a cloak and domino to go abroad in the world.
Gaat die goede stijl ook gepaard met goede verhalen? Alleen in zekere zin. Wat je niet zult vinden bij Harrison: heldere, duidelijk verhalen met een sterke opbouw, een goede spanningsboog en een bevredigend einde. Integendeel. The Pastel City begint traditioneel genoeg: een groep strijders komt bijeen om nogmaals het koninkrijk te redden van een invasie; ze ondernemen een gevaarlijke tocht om zich bij het leger aan te sluiten; en het lukt ze om dat op tijd te bereiken. Maar vervolgens raakt het verhaal in een bizarre stroomversnelling, volgen openbaring zich op van mysterieën waarvan je niet eens wist dat ze bestonden, en eindigt het geheel met een bizarre deus ex machina. Nadat ik dit boek gelezen had, dacht ik: "Hij schrijft goed, maar het plotten van een verhaal moest hij duidelijk nog leren".
Ik had me moeten realiseren dat Harrison expres deed wat hij deed: niet minder dan George R.R. Martin op dit moment een geheime oorlog tegen het fantasy epos aan het voeren is door alle vooronderstelling ervan onderuit te halen, voerde Harrison hier oorlog tegen het stramien van de klassieke queeste - maar veel radicaler dan Martin. Nadeel van deze aanpak is wel dat het boek meer polemisch is dan dat het zelf een innerlijke kracht heeft.
Dit zou bij de latere boeken veranderen. Maar eerst iets over de samenhang tussen de verschillende verhalen. Er is iets dat Viriconium niet is: een samenhangende wereld waarvan je een duidelijke chronologie van gebeurtenissen zou kunnen maken. In de verschillende boeken en verhalen komen dezelfde plaatsen voor, dezelfde personen en wordt gerefereerd naar dezelfde gebeurtenissen - ja. Maar wat in het ene verhaal gebeurd is, is in het volgende niet gebeurd; personages die in het ene verhaal elkaar tegen komen leven in het volgende verhaal generaties uit elkaar; verschillende personen blijke in de kern dezelfde te zijn, dezelfde dingen te zeggen en te doen; gebeurtenissen herhalen zich, net iets anders, als variaties op een thema. Viriconium is niet een wereld, maar een koortdroom, een spectrum van elkaar overlappende gebeurtenissen, van archetypen en zich steeds iets anders herhalende constellaties. Zelfs namen zijn aan veranderingen onderhevig: zo heet Viriconium in sommige verhalen ineens Vuroconium. Je weet nooit wat je te wachten staat.
Dat geldt het sterkst voor A Storm of Wings, wat mij betreft het beste deel van het werk. Het is nauwelijks nog een coherent verhaal: scenes wisselen elkaar af, wel chronologisch maar zonder veel causaal verband, in een wereld die steeds bizarder, droomachtiger en waanzinniger wordt. De helft van de hoofdpersonages is gek; de andere helft onbegrijpelijk. De ramp waarvan men de wereld moet redden heeft iets met grote insecten te maken, maar is meer metafysisch dan fysiek. Het resultaat is een boek dat heel evocatief en origineel is, geweldig goed geschreven, buitengewoon verontrustend en bevreemdend - maar daar moet je wel van houden, en ik denk dat het veel mensen niet zal aanspreken.
Het latere werk - In Viriconium en Viriconium Nights - is minder waanzinnig, maar nog steeds vrij surreëel. Er wordt veel niet uitgelegd, er gebeuren veel vreemde dingen en elke traditionele verhaalstructuur is ver te zoeken. Toch is In Viriconium duidelijk een beschrijving van de poging van een portretschilder en een astronoom om de geniaalste schilderes van hun tijd uit een door een pest besmet gebied te smokkelen. (Het is overigens geen gewone pest: mensen worden niet ziek, maar lusteloos en fantasieloos, oud; alles brokkelt af. Bij Harrison is alles metafysisch.) Het kan begrepen worden als een verhaal over kunst, verbeeldingskracht en decadentie. De korte verhalen in Viriconium Nights zijn misschien iets minder essentieel, maar met name het laatste is nog wel even een mooie afrekening met het idee dat Viriconium als escapisme begrepen moet worden.
Zoals gezegd: ik vind het geweldig. Koop het, stel je open voor het bizarre, geniet van de woorden en de beelden, van alle verhalende truuks die Harrison uithaalt, van de sfeer en de verwarrende tegenstrijdigheden, herhalingen en ambiguïteiten. Maar als je bij deze opsomming denkt: "dat lijkt me niets", dan kan je boek waarschijnlijk beter links laten liggen.