Fantasy Masterworks is een serie van fantasy klassiekers uit (voor zover ik gezien heb) de vorige eeuw. Een lijst met alle titels kan je hier vinden; deze site heeft reviews van (bijna) alle delen.
Dit is een review van deel 18, Fritz Leibers First Book of Lankhmar. Ik hoop binnenkort ook een review van deel 26 te schrijven, en heb vandaag toevallig delen 7 en 9 aangeschaft.
Fritz Leiber
Fritz Leiber was een amerikaanse schrijver van fantasy, horror en science fiction die leefde van 1910 tot 1992. Hij won Hugo en Nebula awards, en werd door de Science Fiction and Fantasy Writers of America uitverkoren voor hun Grand Master award.
The First Book of Lankhmar
Waarschijnlijk de twee bekendste creaties van Leiber zijn de twee sympathieke dieven en avonturiers Fafhrd en The Gray Mouser. Fafhrd is een grote barbaar uit het hoge noorden, compleet met zwaard en epische poëzie, terwijl de Gray Mouser een kleine dief en part-time tovenaar is. Allebei hebben ze hetzelfde scherpe gevoel voor humor, dezelfde zucht naar rijkdom, roem en mooie vrouwen, en hetzelfde onvermogen zelfs maar één van die drie voor langere tijd vast te houden. Vanaf het moment dat ze elkaar in de metropool Lankhmar tegenkomen zijn ze een onafscheidelijk team.
Leiber schreef vele verhalen, kort en lang, over hun daden in de fictieve wereld van Nehwon - een omkering van Nowhen - die tijdens zijn leven in zeven boeken werden gebundeld: Swords and Deviltry, Swords against Death, Swords in the Mist, Swords against Wizardry, The Swords of Lankhmar, Swords and Ice Magic en The Knight and Knave of Swords. Van die zeven zijn de eerste vier gebundeld in dit deel van de Fantasy Masterworks, dat daarmee op bijna 800 pagina's uitkomt.
In totaal bevat het boek 24 verhalen, die uiteenlopen van 2 tot zo'n 100 pagina's. Veel van de korte verhalen en novelles waren al eerder gepubliceerd, en staan niet in een directe interne relatie tot elkaar. Door middel van een aantal korte verhaaltjes heeft Leiber deze aan elkaar geschreven, waardoor de gehele collectie nu min of meer logisch op elkaar lijkt te volgen. Wat mij betreft had hij die moeite echter niet hoeven doen - de korte tussenstukjes voegen weinig toe, en het maakt voor de verhalen niet zoveel uit hoe ze met elkaar samenhangen.
Wat jammer is, is dat deze collectie nauwelijks informatie bevat over de oorspronkelijke publicaties. Je zal dus ergens anders moeten zoeken om erachter te komen welke verhalen uit 1940 en welke uit 1970 zijn - dat is namelijk de niet onaanzienlijke hoeveelheid tijd die deze collectie omspant.
Recensie
Het is even omschakelen van moderne fantasy naar het werk van Leiber. Natuurlijk zijn er uitzonderingen, maar veel moderne fantasyschrijvers lijken gecommiteerd aan het idee dat fantasy episch moet zijn, met helden die strijden voor het lot van de wereld, en wiens lijdenstochten en rijpingsprocessen over tenminste drie boeken van tenminste vijfhonderd pagina's uitgesmeerd dienen te worden. Bij Leiber is daar allemaal geen sprake van: zijn helden zijn voornamelijk geïnteresseerd in edelstenen en mooie vrouwen, zetten zelden meer op het spel dan hun eigen leven, en beleven hun avonturen altijd binnen een pagina of honderd, vaak veel minder. Meestal eindigen de verhalen ermee dat ze al hun rijkdommen weer kwijt zijn geraakt, of met meer geluk dan wijsheid aan een lot erger dan de dood zijn ontsnapt - en dan zijn ze weer klaar voor een volgend avontuur. Er zijn geen grootse, boeken-omspannende verhaallijnen. Leiber schrijft echte sword and sorcery, en dat betekent exotische locaties, veel acties en natuurlijk zwaarden en toverspreuken.
En eigenlijk is dat wel eens een verademing. Je kan met The First Book of Lankhmar op de bank gaan zitten, een verhaal gaan lezen, en je weet dat je binnen korte tijd een afgerond plot vol spanning en actie krijgt voorgeschoteld. Ik zal geen namen noemen, maar daar kan iemand als Robert Jordan nog wat van leren. De fictie van Leiber is niet pretentieus: er worden geen diepe thema's in uitgewerkt, en niemand zal hem ervan betichten wereldliteratuur te hebben geschreven. Het is lichte en energieke fantasy die prettig wegleest.
Prettig leest het zeker weg, want Leiber heeft een hele goede schrijfstijl. Laat ik dit demonstreren door eerst een citaat te geven uit een recent fantasyboek dat ik gisteren voor de derde keer probeerde te lezen, en opnieuw heb weggelegd uit walging om de stijl. (Ik zal geen namen noemen, maar het is van Terry Goodkind)
Now they were a long way from Richard's simple boyhood home or Kahlan's grand childhood haunts. Had they a choice, they would choose to be in either place, or just about anywhere else, other than where they were. But at least they were together.
Zeker in contrast met dit soort stront schittert het proza van Leiber bijzonder helder.
Fafhrd, no stranger to the Cold Waste, born at the foot of these same mountains and childhood climber of their lower slopes, named them off to the Gray Mouser as the two men stood together on the crunchy hoarfrosted eastern rim of the hollow that held their camp. The sun, set for the camp, still shone from behind their backs onto the western faces of the major peaks as he named them - but it shone not with any romaticizing rosy glow, but rather with a clear, cold, detail-pinning light fitting the peaks' dire aloofness.
Naast een prettige en bij vlagen zelfs mooie schrijfstijl heeft Leiber een flinke dosis humor voor de lezer in petto. Het is niet zozeer dat de hoofdrolspelers in hele grappige situaties terechtkomen - hoewel dat zo nu en dan ook gebeurt - maar meer dat ze zelf erg leuk uit de hoek kunnen komen. Zonder nu meteen de sword and sorcery te veranderen in comic fantasy weet deze humor ervoor te zorgen dat de lange aaneenschakelingen van gevechten, inbraken, intriges en vervloekingen goed verteerbaar blijven.
Ook het feit dat Leiber het genre niet geheel serieus neemt - en dit is een genre dat niet serieus genomen wil worden - helpt om dat te bereiken. Erg leuk vond ik bijvoorbeeld het korte verhaaltje The two best thieves in Lankhmar, waarin Fafhrd en de Gray Mouser zichzelf roemen als de twee beste dieven in Lankhmar, en vervolgens de schatten die ze in de honderd pagina's daarvoor met veel moeite hebben verkregen kansloos kwijtraken aan wat echt de twee beste dieven van Lankhmar zijn: twee lesbische vrouwen die zich nogal laatdunkend uitlaten over mensen die gek genoeg zijn om hun leven op het spel te zetten in allerlei gevaarlijke 'avonturen'.
Sowieso is de relatie tussen de hoofdpersonen en vrouwen nogal gecompliceerd. Niet zelden worden zij gedreven door ofwel een heroïsch instinct om een vrouw te redden, ofwel door een nog natuurlijker instinct om een vrouw lief te hebben - en ongeveer net zo vaak mislukt daardoor hun hele missie, of moeten de vrouwen in kwestie uiteindelijk de helden redden. Je zult dus, goddank, gevrijwaard blijven van het soort sexistische, adolescente clichés waar sword and sorcery nogal eens mee geassocieerd wordt.
Is er ook kritiek te geven op dit boek van Leiber? Jazeker, en dan met name dat de kwaliteit van de verhalen niet altijd even hoog is. Met name het eerste en vierde deel zijn erg goed, maar de wat oudere verhalen in het tweede deel en de af en toe wat meanderende verhalen in het derde deel halen dat niveau lang niet altijd. Ook had Leiber, zoals ik hierboven al schreef, de 'tussenverhaaltjes' die een en ander aan elkaar knopen van mij wel weg mogen laten - of had de samensteller van deze bundel ze duidelijk als zodanig mogen markeren.
Niettemin bevat The first book of Lankhmar honderden pagina's eersteklas materiaal, als je tenminste op zoek bent naar relatief pretentieloze sword and sorcery. Het is geen grootse literatuur, je zal er ook niet diep geëmotioneerd van raken, maar het zijn wel intelligente, grappige en zeer vermakelijke fantasyverhalen. Ik kan het aanraden.